وقتی نام زبان‌هایی مانند روسی، اوکراینی، لهستانی یا صربی را می‌شنویم، شاید در نگاه اول این زبان‌ها کاملاً متفاوت به نظر برسند. اما میان آن‌ها شباهت‌های عمیقی وجود دارد. این زبان‌ها همگی به خانواده‌ای زبانی به نام زبان‌های اسلاوی (Slavic languages) تعلق دارند؛ خانواده‌ای که یکی از شاخه‌های مهم خانواده بزرگ هندواروپایی است.

 

زبان‌های اسلاوی امروزه در بخش بزرگی از اروپای شرقی، مرکزی و جنوب شرقی و همچنین بخش‌هایی از شمال آسیا صحبت می‌شوند و میلیون‌ها نفر گویشور دارند.

زبان اسلاوی چیست؟

«اسلاوی» نام یک زبان واحد نیست، بلکه به مجموعه‌ای از زبان‌های خویشاوند گفته می‌شود که از یک نیای مشترک تاریخی سرچشمه گرفته‌اند.

زبان‌شناسان این نیای فرضی را معمولاً نیااسلاوی (Proto-Slavic) می‌نامند. نیااسلاوی احتمالاً در حدود دو هزار سال پیش یا پیش از آن در میان جوامع اسلاو رواج داشته است. با گذشت زمان، مهاجرت جمعیت‌ها، جدایی جغرافیایی و تغییرات طبیعی زبان باعث شد گویش‌های مختلف آن به زبان‌های مستقل تبدیل شوند.

به همین دلیل، می‌توان میان بسیاری از زبان‌های اسلاوی شباهت‌هایی در واژگان، دستور زبان و ساختار جمله مشاهده کرد.

زبان‌های اسلاوی به چند گروه تقسیم می‌شوند؟

زبان‌های اسلاوی معمولاً به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. زبان‌های اسلاوی شرقی

مهم‌ترین زبان‌های این گروه عبارت‌اند از:

روسی

اوکراینی

بلاروسی

این زبان‌ها عمدتاً در اروپای شرقی و بخش‌هایی از شمال آسیا رواج دارند.

برای مثال، واژه «آب» در روسی вода (voda)، در اوکراینی вода (voda) و در بسیاری از زبان‌های اسلاوی دیگر نیز شکل‌های مشابهی دارد.

۲. زبان‌های اسلاوی غربی

مهم‌ترین اعضای این گروه عبارت‌اند از:

لهستانی

چکی

اسلواکی

سوربی

زبان‌های چکی و اسلواکی به دلیل نزدیکی جغرافیایی و تاریخی، شباهت‌های قابل توجهی با یکدیگر دارند. زبان لهستانی نیز اگرچه ویژگی‌های خاص خود را دارد، از نظر تاریخی با همین شاخه ارتباط دارد.

۳. زبان‌های اسلاوی جنوبی

این گروه شامل زبان‌هایی مانند:

بلغاری

مقدونی

اسلوونیایی

صربی

کرواتی

بوسنیایی

مونته‌نگرویی

است.

زبان‌های صربی، کرواتی، بوسنیایی و مونته‌نگرویی به یک پیوستار زبانی بسیار نزدیک تعلق دارند و میان آن‌ها شباهت زیادی وجود دارد.

چرا زبان‌های اسلاوی شبیه یکدیگر هستند؟

دلیل اصلی این شباهت، خویشاوندی زبانی است.

همان‌طور که فارسی، کردی، پشتو و بسیاری از زبان‌های دیگر دارای روابط تاریخی و ویژگی‌های مشترک هستند، زبان‌های اسلاوی نیز از یک ریشه تاریخی مشترک تکامل یافته‌اند.

برای نمونه، واژه‌هایی با ریشه مشابه را می‌توان در زبان‌های مختلف اسلاوی مشاهده کرد:

لهستانی روسی چکی فارسی
woda voda voda آب
matka mat’ matka مادر
brat brat bratr برادر
noc noch’ noc شب

البته شباهت واژگان به این معنا نیست که گویشوران زبان‌های مختلف اسلاوی همیشه می‌توانند بدون یادگیری زبان یکدیگر را به‌راحتی بفهمند. میزان فهم متقابل به زبان، میزان تماس گویشورها و میزان شباهت میان دو زبان بستگی دارد.

الفبای زبان‌های اسلاوی

یکی از ویژگی‌های جالب زبان‌های اسلاوی این است که همه آن‌ها از یک الفبا استفاده نمی‌کنند.

برای مثال، روسی، اوکراینی، بلغاری، صربی و مقدونی عمدتاً با گونه‌هایی از الفبای سیریلیک نوشته می‌شوند، در حالی که زبان‌هایی مانند لهستانی، چکی، اسلواکی، اسلوونیایی و کرواتی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند.

بنابراین استفاده از الفبای سیریلیک به‌تنهایی نشانه «اسلاوی بودن» یک زبان نیست.

برای مثال، صربی را می‌توان هم با سیریلیک و هم با لاتین نوشت، در حالی که زبان لهستانی با الفبای لاتین نوشته می‌شود.

زبان روسی در خانواده اسلاوی

روسی یکی از مهم‌ترین زبان‌های اسلاوی است و در گروه اسلاوی شرقی قرار می‌گیرد.

روسی از نظر واژگان و ساختار دستوری با زبان‌هایی مانند اوکراینی و بلاروسی خویشاوندی نزدیکی دارد. در عین حال، طی قرن‌ها تماس با زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف، ویژگی‌های خاص خود را نیز پیدا کرده است.

برای یک زبان آموز، روسی نمونه جالبی برای مطالعه پدیده‌هایی مانند صرف اسمی، جنس دستوری، حالت‌های دستوری (Cases)، صرف فعل و نظام وجهی است.