چکیده

نظم جهانی پدیده‌ای ثابت و مستقل از رفتار بازیگران آن نیست، بلکه در فرایند کنش‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و فناورانه شکل می‌گیرد و در اثر انباشت پیامدهای این کنش‌ها می‌تواند به ثبات، اصلاح تدریجی یا دگرگونی‌های بنیادی برسد. مسئله اصلی این مقاله آن است که چگونه می‌توان با عبور از تحلیل کنش‌های منفرد دولت‌ها و قدرت‌های جهانی، مسیرهای احتمالی تحول نظم بین‌المللی را شناسایی کرد. مقاله با اتکا به مکتب کنش–فراکنش، چارچوبی فرایندی پیشنهاد می‌کند که در آن میان کنش، اثر، فراکنش، انباشت آثار، آستانه دگرگونی و وضعیت جدید تمایز گذاشته می‌شود. همچنین هم‌سنخی آثار در سه سطح مبدأیی، جهتی و اثری بررسی می‌شود. بر اساس این چارچوب، آینده نظم جهانی را نمی‌توان صرفاً از روی قدرت نظامی یا اقتصادی بازیگران پیش‌بینی کرد؛ بلکه باید نسبت میان اهداف، ارزش‌ها، منافع، ظرفیت‌های کنشگری و پیامدهای انباشته رفتار آنان را نیز سنجید. با توجه به روندهای معاصر، سه مسیر کلی قابل بررسی است: اصلاح و سازگاری از طریق تدبیر، تداوم رقابت و فرسایش همکاری، و عبور از آستانه دگرگونی همراه با بازآرایی جدی روابط قدرت. این مسیرها پیش‌گویی قطعی نیستند، بلکه سناریوهایی مشروط به استمرار یا تغییر کنش‌های بازیگران‌اند.

واژگان کلیدی: نظم جهانی، دگرگونی اجتماعی، مکتب کنش–فراکنش، انباشت آثار، هم‌سنخی، آستانه دگرگونی، تدبیر و تقدیر.

۱. مقدمه

نظم جهانی حاصل مجموعه‌ای از روابط میان دولت‌ها، نهادهای بین‌المللی، قدرت‌های اقتصادی، جریان‌های اجتماعی و بازیگران فناورانه است. این نظم از یک سو به توزیع قدرت و منابع وابسته است و از سوی دیگر، از میزان اعتماد، اعتبار قواعد مشترک، کیفیت همکاری‌ها و برداشت بازیگران از عدالت و منافع متقابل تأثیر می‌پذیرد. ازاین‌رو، تحلیل آینده جهان تنها با شمارش قدرت‌های نظامی، اندازه اقتصادها یا بررسی تصمیم‌های مقطعی رهبران کامل نمی‌شود.

تصمیمی سیاسی ممکن است در کوتاه‌مدت نتیجه‌ای مطلوب برای تصمیم‌گیرنده داشته باشد، اما آثار آن در طول زمان به شکل افزایش بی‌اعتمادی، تغییر ائتلاف‌ها، انتقال مسیرهای تجارت، تقویت رقیبان یا کاهش مشروعیت یک نهاد ظاهر شود. این آثار ممکن است در ابتدا پراکنده و محدود باشند، اما با تکرار و انباشت، شرایط را برای دگرگونی‌هایی فراهم کنند که در آغاز مورد انتظار کنشگران نبوده است.

گزارش‌های معاصر نیز از افزایش فشار بر همکاری‌های بین‌المللی حکایت دارند. مجمع جهانی اقتصاد در گزارش مخاطرات جهانی سال ۲۰۲۵، منازعات مسلحانه، تقابل ژئواکونومیک، قطبی‌شدن اجتماعی و اطلاعات نادرست را از مخاطرات مهم معرفی کرده است. همچنین گزارش سازمان تجارت جهانی در سال ۲۰۲۶، درباره فشارهای ناشی از رقابت ژئوپلیتیک بر نظام تجارت مبتنی بر قواعد هشدار می‌دهد و میان تداوم پراکندگی اقتصادی و تقویت همکاری چندجانبه تمایز می‌گذارد. این شواهد به‌خودی‌خود آینده معینی را اثبات نمی‌کنند، اما اهمیت بررسی آثار انباشته کنش‌ها را نشان می‌دهند.

مکتب کنش–فراکنش در این مقاله به‌عنوان چارچوبی برای تحلیل فرایندی این تحولات به کار گرفته می‌شود. ادعای اصلی آن است که میان یک کنش منفرد و یک دگرگونی بزرگ، سطحی واسط وجود دارد که باید مستقلاً بررسی شود: انباشت آثار هم‌سنخ کنش‌ها یا فراکنش.

پرسش اصلی مقاله چنین است: آینده نظم جهانی و دگرگونی‌های اجتماعی را چگونه می‌توان بر اساس رابطه میان کنش‌های بازیگران، انباشت آثار آن‌ها و ظرفیت تدبیر برای تغییر مسیر تحلیل کرد؟

پرسش‌های فرعی عبارت‌اند از:

۱. فراکنش چه تفاوتی با کنش منفرد و تکرار ساده رفتار دارد؟

۲. هم‌سنخی کنش‌ها و آثار آن‌ها چگونه به شکل‌گیری روندهای بزرگ اجتماعی و جهانی کمک می‌کند؟

۳. چه نشانه‌هایی می‌توانند از نزدیک‌شدن یک نظم سیاسی یا بین‌المللی به آستانه دگرگونی حکایت کنند؟

۴. چه شرایطی امکان اصلاح مسیر و جلوگیری از تشدید بحران را فراهم می‌آورد؟

۲. مبانی نظری مکتب کنش–فراکنش

۲ـ۱. از کنش منفرد تا وضعیت جدید

در این چارچوب، کنش اقدامی است که یک فاعل با توجه به وضعیت موجود، اهداف، شناخت و امکانات خود انجام می‌دهد. کنش می‌تواند آگاهانه یا تا حدی متأثر از عادت و فشار محیط باشد؛ بااین‌حال، برای تحلیل سیاسی و اجتماعی باید تا جای ممکن میان تصمیم، اقدام و نتیجه واقعی آن تمایز گذاشت.

هر کنش آثاری ایجاد می‌کند، اما همه آثار آن فوراً آشکار نمی‌شوند. برخی آثار کوتاه‌مدت‌اند، برخی با تأخیر ظاهر می‌شوند و برخی تنها در ارتباط با کنش‌های دیگر معنا پیدا می‌کنند. ازاین‌رو، نتیجه یک تصمیم را نباید فقط با پیامد فوری آن سنجید.

زنجیره تحلیلی پیشنهادی چنین است:

وضعیت موجود ← تدبیر ← کنش ← اثر ← استمرار و انباشت آثار هم‌سنخ ← فراکنش ← آستانه دگرگونی ← وضعیت جدید

این زنجیره، یک الگوی تحلیلی است؛ نه آنکه همه تحولات اجتماعی الزاماً به‌صورت خطی و یکسان رخ دهند. در واقعیت، کنش‌ها با بازخورد، تعارض، اثرگذاری متقابل و گاه آثار ناخواسته همراه‌اند.

۲ـ۲. تعریف فراکنش

در مکتب کنش–فراکنش، فراکنش صرفاً تکرار یک عمل یا جمع عددی رفتارها نیست؛ بلکه انباشت آثار هم‌سنخ کنش‌هاست که به‌تدریج وضعیت موضوع را تغییر می‌دهد و آن را به سوی یک آستانه یا وضعیت تازه سوق می‌دهد.

برای مثال، اعمال مکرر فشار اقتصادی بر یک کشور ممکن است به‌تدریج انگیزه تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، ایجاد مسیرهای جایگزین، تغییر سیاست صنعتی و بازنگری در وابستگی‌های راهبردی را تقویت کند. هر اقدام به‌تنهایی لزوماً چنین نتیجه‌ای ندارد؛ اما آثار انباشته اقدامات متعدد، در صورت هم‌جهت‌بودن و برخورداری از شرایط لازم، می‌تواند رفتار آینده آن کشور را تغییر دهد.

البته این مثال به معنای آن نیست که فشار اقتصادی همیشه به نتیجه‌ای یکسان می‌انجامد. ظرفیت داخلی، کیفیت رهبری، حمایت اجتماعی، دسترسی به منابع و رفتار طرف مقابل می‌توانند مسیر را تغییر دهند. اهمیت مفهوم فراکنش در این است که تحلیل را از «چه اقدامی انجام شد؟» به پرسش‌های دقیق‌تری می‌برد: «چه اثری بر جای گذاشت؟»، «این اثر چگونه تداوم یافت؟» و «آیا آثار مشابه به اندازه‌ای انباشته شدند که وضعیت را تغییر دهند؟»

۲ـ۳. سه سطح هم‌سنخی

برای جلوگیری از ابهام مفهومی، هم‌سنخی در این مقاله در سه سطح بررسی می‌شود:

الف) هم‌سنخی مبدأیی: کنشگران ممکن است در شرایط، انگیزه‌ها، باورها، ارزش‌ها، فرهنگ، آگاهی یا منافع مشترک قرار داشته باشند. این اشتراک‌ها می‌توانند زمینه همکاری را فراهم کنند، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده اقدام مشترک نیستند.

ب) هم‌سنخی جهتی: کنشگران ممکن است در مسیر یا هدفی مشترک قرار گیرند؛ مانند دفاع از منافع، حفظ استقلال، حمایت از حقوق، مقابله با سلطه یا دفع ظلم. این هم‌جهتی می‌تواند به هماهنگی سیاسی و اجتماعی منجر شود، هرچند تفاوت‌های داخلی همچنان باقی بماند.

ج) هم‌سنخی اثری: کنش‌ها، با وجود تفاوت در منشأ و شکل، آثاری ایجاد می‌کنند که در یک جهت به هم می‌پیوندند و انباشته می‌شوند. این سطح برای تعریف فراکنش اساسی است؛ زیرا اشتراک باور یا هدف تا زمانی که در آثار واقعی تجلی نیابد، لزوماً به دگرگونی عینی منتهی نمی‌شود.

این سه سطح را نباید یکی دانست. ممکن است دولت‌هایی ارزش‌های مشابه داشته باشند، اما به علت تعارض منافع در عمل با یکدیگر همکاری نکنند. همچنین ممکن است کنشگرانی با انگیزه‌های متفاوت، ناخواسته آثار هم‌جهتی ایجاد کنند. بنابراین، در تحلیل نظم جهانی باید هم منشأ کنش‌ها، هم جهت آن‌ها و هم پیامدهای واقعی‌شان بررسی شود.

۳. نظم جهانی به‌مثابه میدان انباشت آثار

نظم جهانی را می‌توان میدانی دانست که در آن کنش‌های بازیگران، آثار متقابل ایجاد می‌کنند. قدرت‌های بزرگ برای حفظ نفوذ، تأمین امنیت، گسترش بازارها، کنترل فناوری‌های راهبردی و تقویت جایگاه سیاسی خود اقدام می‌کنند. کشورهای متوسط و کوچک نیز برای حفظ استقلال، کاهش آسیب‌پذیری و گسترش فرصت‌های اقتصادی و امنیتی به کنش‌های متناسب با ظرفیت خود دست می‌زنند.

این اقدامات در خلأ رخ نمی‌دهند. کنش یک بازیگر می‌تواند محاسبات بازیگران دیگر را تغییر دهد و آنان را به واکنشی وادارد که در مرحله بعد، خود آثار تازه‌ای ایجاد می‌کند. از این جهت، تحلیل نظم جهانی باید رابطه میان کنش و فراکنش را در یک فرایند متقابل مطالعه کند.

برای نمونه، یک دولت ممکن است محدودیت تجاری را با هدف تقویت امنیت اقتصادی خود اعمال کند. دولت‌های متأثر ممکن است در پاسخ، شرکای تجاری دیگری پیدا کنند یا ظرفیت تولید داخلی را افزایش دهند. اگر این اقدامات در طول زمان تداوم یابد، ساختار روابط تجاری تغییر می‌کند. در چنین وضعی، پیامد نهایی فقط حاصل تصمیم نخست نیست؛ بلکه حاصل انباشت آثار اقدامات متقابل است.

گزارش تجارت جهانی ۲۰۲۶ سازمان تجارت جهانی نیز تأکید می‌کند که رقابت ژئوپلیتیک، ملاحظات امنیتی و محدودیت‌های تجاری، نظام تجارت مبتنی بر قواعد را با فشار مواجه کرده‌اند. این گزارش در عین حال نشان می‌دهد که همکاری چندجانبه تقویت‌شده و پراکندگی اقتصادی می‌توانند پیامدهای متفاوتی برای تولید و تجارت جهانی داشته باشند. این یافته‌ها با ضرورت بررسی فرایندهای انباشت آثار سازگارند، هرچند خود گزارش از اصطلاح فراکنش استفاده نمی‌کند.

۳ـ۱. قدرت فقط توان تحمیل نیست

در ارزیابی نظم جهانی، قدرت معمولاً با توان نظامی، اقتصادی، فناورانه و دیپلماتیک سنجیده می‌شود. این شاخص‌ها مهم‌اند، اما برای تحلیل پایداری نظم کافی نیستند. باید پرسید اعمال قدرت چه آثاری بر اعتماد، مشروعیت، همکاری و انگیزه دیگران برای پذیرش یا مقاومت ایجاد می‌کند.

ممکن است کنشی در کوتاه‌مدت توان تحمیل خواسته‌ها را افزایش دهد، اما در بلندمدت هزینه همکاری را بالا ببرد و انگیزه ایجاد بدیل‌های مستقل را تقویت کند. برعکس، رعایت قواعد مشترک، مشارکت در حل مسائل عمومی و توجه به منافع مشروع دیگران می‌تواند به انباشت اعتماد و تقویت ظرفیت همکاری بینجامد.

بنابراین، قدرت بالفعل یک بازیگر با پایداری موقعیت او یکسان نیست. برای شناخت آینده باید علاوه بر منابع قدرت، آثار انباشته شیوه استفاده از آن منابع را نیز بررسی کرد.

۳ـ۲. هم‌سنخی در دفاع از منافع و دفع ظلم

هم‌سنخی کنش‌ها در سطح جهانی تنها به اشتراک فرهنگی یا ایدئولوژیک محدود نیست. کشورها و گروه‌ها ممکن است به دلایل متفاوت در یک جهت عملی قرار گیرند؛ برای نمونه، دفاع از استقلال سیاسی، مقابله با تحمیل یک‌جانبه، حمایت از حقوق مردم یا جلوگیری از بی‌ثباتی منطقه‌ای.

بااین‌حال، هر ادعای مشترک درباره عدالت یا دفع ظلم را نمی‌توان بدون بررسی شواهد، هم‌سنخی واقعی دانست. باید میان هدف اعلام‌شده، ابزار انتخاب‌شده و اثر عینی آن تفاوت گذاشت. ممکن است کنشگری با شعار دفاع از عدالت اقدام کند، اما آثار رفتارش به افزایش رنج غیرنظامیان یا تضعیف حقوق دیگران بینجامد. در این صورت، ارزیابی فراکنش باید بر آثار واقعی نیز تکیه کند، نه صرفاً بر ادعای کنشگر.

از این رو، در تحلیل علمی نظم جهانی، سنجش هم‌سنخی اثری به شواهد نیاز دارد: تغییر در الگوهای تجارت، روابط دیپلماتیک، اعتماد عمومی، شکل‌گیری ائتلاف‌ها، هزینه‌های امنیتی و رفتار نهادها. داوری اخلاقی درباره این آثار نیز باید معیارهای روشن و قابل دفاع داشته باشد.

۴. آستانه دگرگونی و نشانه‌های نزدیک‌شدن به آن

انباشت آثار هم‌سنخ الزاماً به دگرگونی ناگهانی منتهی نمی‌شود. گاهی نظام اجتماعی یا بین‌المللی توان جذب فشارها را دارد و آن‌ها را با اصلاحات محدود مدیریت می‌کند. در موارد دیگر، ظرفیت سازگاری کاهش می‌یابد و مجموعه‌ای از فشارها می‌تواند به تغییر سریع‌تر منجر شود.

در این چارچوب، آستانه دگرگونی زمانی مطرح می‌شود که وضعیت موجود دیگر نتواند آثار انباشته را با سازوکارهای معمول خود مدیریت کند، یا هزینه حفظ وضعیت از ظرفیت تحمل و سازگاری بازیگران فراتر رود. آستانه لزوماً یک عدد واحد و از پیش معلوم نیست؛ بلکه می‌تواند از تعامل چند عامل پدید آید.

برای تحلیل نظم جهانی، چند دسته نشانه اهمیت دارند:

۱. فرسایش اعتماد: کاهش تمایل دولت‌ها به اتکا بر تعهدات و تضمین‌های مشترک.

۲. تغییر پایدار در روابط اقتصادی: تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین، تغییر مسیر تجارت و افزایش موانع اقتصادی میان بلوک‌ها.

۳. تغییر در ائتلاف‌ها: شکل‌گیری همکاری‌های تازه یا کاهش کارآمدی ائتلاف‌های پیشین.

۴. افزایش هزینه حفظ نظم موجود: گسترش هزینه‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی برای نگه‌داشتن وضعیت فعلی.

۵. کاهش توان نهادها در حل اختلاف: ناتوانی یا دشواری نهادهای بین‌المللی در میانجی‌گری، اجرای قواعد یا مدیریت بحران‌ها.

۶. تغییر در نگرش جوامع: کاهش اعتماد به نهادهای داخلی و بین‌المللی، افزایش قطبی‌شدن یا تغییر انتظارات اجتماعی.

هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی وقوع دگرگونی را ثابت نمی‌کند. اهمیت آن‌ها در ترکیب، استمرار و ارتباط متقابلشان است. پژوهشگر باید بررسی کند که آیا این نشانه‌ها صرفاً واکنش‌های موقت‌اند یا بخشی از انباشت آثار پایدار به شمار می‌روند.

۵. تدبیر و تقدیر در تحلیل آینده نظم جهانی

یکی از محورهای مکتب کنش–فراکنش، اهمیت تدبیر در تنظیم کنش‌ها و اصلاح مسیر پیش از تحقق وضعیت نهایی است. در سطح سیاسی، تدبیر به معنای توانایی بازنگری در تصمیم‌ها، شناخت پیامدهای ناخواسته، اصلاح ابزارها و یافتن راه‌هایی برای مدیریت تعارض منافع است.

دولت‌ها و نهادها زمانی از ظرفیت تدبیر برخوردارند که بتوانند میان اهداف بلندمدت و دستاوردهای کوتاه‌مدت تمایز بگذارند، آثار رفتار خود بر دیگران را ارزیابی کنند و در صورت لزوم، مسیر اقدام را تغییر دهند. اصرار بر سیاستی که آثار انباشته آن به تضعیف امنیت یا کاهش همکاری می‌انجامد، ممکن است در کوتاه‌مدت نشانه اقتدار تلقی شود، اما در بلندمدت هزینه‌های سنگین‌تری ایجاد کند.

در صورت‌بندی فلسفی این مکتب، تقدیر به تحقق وضعیت نهایی و مختصات فعلیت‌یافته آن مربوط می‌شود؛ اما در تحلیل تجربی، پژوهشگر باید سازوکارهای قابل مشاهده‌ای را بررسی کند که به آن وضعیت منجر شده‌اند.

ازاین‌رو، نمی‌توان هر بحران سیاسی را صرفاً با ارجاع به تقدیر توضیح داد یا از وقوع آن نتیجه گرفت که مسیر دیگری ممکن نبوده است.

در تفسیر دینی و فلسفی، نسبت میان اختیار انسانی، مشیت الهی و سنن الهی مسئله‌ای جداگانه و عمیق است. این مقاله آن نسبت را در مقام یک چارچوب فلسفی مورد توجه قرار می‌دهد، اما ادعای الهیاتی را جایگزین شواهد تاریخی و سیاسی نمی‌کند. در سطح تجربی، می‌توان نشان داد که کنش‌ها چگونه آثار ایجاد می‌کنند و آثار چگونه در شرایط معین انباشته می‌شوند؛ اما اثبات نسبت این فرایند با مشیت الهی به استدلال فلسفی و کلامی مستقلی نیاز دارد.

در نتیجه، بازگشت به تدبیر در این مقاله به معنای تضمین کنترل کامل آینده نیست. تدبیر می‌تواند احتمال برخی پیامدها را کاهش دهد، مسیرهای تازه‌ای ایجاد کند و ظرفیت سازگاری را افزایش دهد؛ اما نتیجه نهایی همچنان به تعامل کنشگران، شرایط محیطی و عواملی وابسته است که هیچ بازیگر واحدی بر همه آن‌ها تسلط ندارد.

۶. سه سناریو برای آینده نظم جهانی

بر پایه چارچوب کنش–فراکنش، می‌توان سه سناریوی کلی برای آینده نظم جهانی ترسیم کرد. این سناریوها پیش‌گویی قطعی نیستند؛ بلکه مسیرهایی‌اند که با استمرار یا تغییر مجموعه‌ای از کنش‌ها و آثار انباشته آن‌ها احتمال بیشتری پیدا می‌کنند.

۶ـ۱. سناریوی نخست: تدبیر و سازگاری؛ اصلاح نظم موجود

در این سناریو، بازیگران اصلی به این نتیجه می‌رسند که ادامه برخی سیاست‌ها هزینه‌های مشترک را افزایش می‌دهد. آن‌ها به‌جای تلاش برای تحمیل یک‌جانبه خواسته‌های خود، به بازنگری در قواعد، تقویت گفت‌وگو، مدیریت رقابت و اصلاح نهادهای بین‌المللی روی می‌آورند.

در این مسیر، رقابت قدرت‌ها از بین نمی‌رود، اما سازوکارهایی برای جلوگیری از تبدیل رقابت به بحران فراگیر شکل می‌گیرد. همکاری در حوزه‌هایی مانند تجارت، سلامت، محیط زیست، امنیت انرژی و تنظیم فناوری می‌تواند زمینه انباشت آثار مثبت را فراهم کند.

این سناریو مستلزم آن نیست که قدرت‌های بزرگ از منافع خود صرف‌نظر کنند؛ بلکه نیازمند آن است که تشخیص دهند تأمین پایدار منافع، در برخی حوزه‌ها به قواعد مشترک و همکاری متقابل وابسته است. گزارش تجارت جهانی ۲۰۲۶ نیز با مقایسه سناریوهای پراکندگی اقتصادی و همکاری تقویت‌شده، بر اهمیت انتخاب میان تضعیف و اصلاح نظام همکاری تجاری تأکید می‌کند.

از منظر مکتب کنش–فراکنش، در این مسیر، تدبیر می‌تواند جهت انباشت آثار را تغییر دهد. به‌جای انباشته‌شدن بی‌اعتمادی و تقابل، زمینه برای انباشت اعتماد، پیش‌بینی‌پذیری و همکاری فراهم می‌شود. البته تحقق این سناریو به اراده سیاسی، سازوکارهای اجرایی و رعایت متقابل تعهدات وابسته است.

۶ـ۲. سناریوی دوم: تداوم مسیر فعلی؛ تشدید رقابت و پراکندگی

در این سناریو، بازیگران جهانی به سیاست‌های مبتنی بر فشار، محدودسازی رقبا، رقابت فناورانه و ایجاد وابستگی‌های یک‌طرفه ادامه می‌دهند. هر اقدام ممکن است در چارچوب منافع کوتاه‌مدت توجیه شود، اما آثار متقابل آن می‌تواند انگیزه طرف‌های دیگر را برای کاهش وابستگی، ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت بلوک‌های رقیب افزایش دهد.

در این وضعیت، نظم جهانی الزاماً فرو نمی‌پاشد؛ بلکه ممکن است به نظمی پراکنده‌تر تبدیل شود که در آن همکاری‌های منطقه‌ای و گروهی تقویت می‌شوند، اما توافق بر قواعد مشترک دشوارتر می‌شود. کشورهایی که میان چند قدرت بزرگ قرار گرفته‌اند، ممکن است با فشار بیشتری برای انتخاب شریک یا جهت‌گیری راهبردی روبه‌رو شوند.

گزارش مخاطرات جهانی ۲۰۲۵ مجمع جهانی اقتصاد، رقابت ژئواکونومیک، منازعات مسلحانه و قطبی‌شدن را از مخاطرات مهم شناسایی کرده است. این گزارش به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که پراکندگی جهانی حتماً تشدید خواهد شد، اما نشان می‌دهد که نگرانی درباره این مسیر پشتوانه‌ای در ارزیابی کارشناسان دارد.

در چارچوب مکتب کنش–فراکنش، خطر اصلی آن است که بازیگران فقط کنش مستقیم خود را ارزیابی کنند و آثار انباشته آن را نادیده بگیرند. در چنین وضعی، هر طرف ممکن است اقدامات خود را دفاعی بداند، در حالی که آثار متقابل این اقدامات، احساس ناامنی و رفتار تقابلی طرف دیگر را افزایش می‌دهد. حاصل این فرایند می‌تواند چرخه‌ای خودتقویت‌شونده باشد.

۶ـ۳. سناریوی سوم: عبور از آستانه؛ بازآرایی شتابان نظم جهانی

در این سناریو، چند بحران به‌طور هم‌زمان یا در فاصله‌ای کوتاه بر یکدیگر اثر می‌گذارند و ظرفیت سازگاری نظم موجود را تحت فشار قرار می‌دهند. برای مثال، تشدید یک منازعه نظامی، اختلال در مسیرهای راهبردی تجارت، بحران مالی، رقابت فناورانه و کاهش اعتماد به نهادهای بین‌المللی می‌توانند در شرایطی معین یکدیگر را تقویت کنند.

اگر آثار این بحران‌ها انباشته شوند و سازوکارهای مدیریت اختلاف نتوانند آن‌ها را مهار کنند، احتمال بازآرایی سریع روابط قدرت افزایش می‌یابد. این بازآرایی می‌تواند به تغییر ائتلاف‌ها، شکل‌گیری ترتیبات نهادی تازه، کاهش نفوذ برخی بازیگران یا افزایش نقش قدرت‌های منطقه‌ای منجر شود. در حالت شدیدتر، خطر گسترش درگیری‌ها و تحمیل هزینه‌های سنگین انسانی و اقتصادی نیز وجود دارد.

بااین‌حال، عبور از آستانه الزاماً به فروپاشی کامل نظم جهانی یا ظهور یک قدرت مسلط جدید نمی‌انجامد. ممکن است نتیجه، نظمی ترکیبی باشد: در برخی حوزه‌ها همکاری ادامه یابد و در حوزه‌های دیگر رقابت و پراکندگی شدت بگیرد.